Polska odzyskuje niepodległość, Irlandia walczy o wolność. Dwa narody, które zmieniły mapę Europy

Rok 1918 był dla Polski momentem historycznego triumfu. Po 123 latach zaborów kraj odzyskał niepodległość. W tym samym czasie Irlandczycy przygotowywali się do kolejnego etapu walki o własne państwo. Zaledwie kilka miesięcy później w Dublinie zebrał się pierwszy niezależny irlandzki parlament, a na wyspie rozpoczęła się wojna o niepodległość. Czy Polacy i Irlandczycy dostrzegali podobieństwa między swoimi losami? I dlaczego droga do wolności obu narodów okazała się tak trudna?

Europa po Wielkiej Wojnie. Świat, który przestał istnieć

Jeszcze w 1914 roku mapa Europy była zdominowana przez wielkie mocarstwa. Imperium Rosyjskie, Austro-Węgry i Cesarstwo Niemieckie kontrolowały rozległe terytoria zamieszkane przez wiele narodów.

Polska pozostawała podzielona między trzech zaborców. Irlandia była częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii, choć ruch narodowy od dziesięcioleci domagał się przywrócenia irlandzkiego parlamentu.

Wybuch I wojny światowej zmienił jednak układ sił na kontynencie.

W ciągu kilku lat upadły cztery wielkie monarchie: rosyjska, niemiecka, austro-węgierska i osmańska. W Europie Środkowej i Wschodniej zaczęły powstawać nowe państwa, a idea samostanowienia narodów nabrała ogromnego znaczenia.

Dla Polaków oznaczało to szansę, na którą czekało kilka pokoleń.

Dla Irlandczyków wojna stała się natomiast początkiem wydarzeń, które doprowadziły do zerwania znacznej części wyspy z brytyjskim systemem politycznym.

11 listopada 1918 roku. Polska wraca na mapę

11 listopada 1918 roku, w dniu zawieszenia broni na froncie zachodnim, Józef Piłsudski przejął władzę nad polskimi siłami zbrojnymi z rąk Rady Regencyjnej.

Data ta stała się symbolem odzyskania przez Polskę niepodległości po 123 latach zaborów.

W rzeczywistości odbudowa państwa była procesem, który trwał wiele miesięcy. Polacy musieli stworzyć administrację, armię, system prawny i gospodarczy, a także ustalić granice kraju.

Wielu ludzi świętowało odzyskaną wolność, lecz przyszłość młodej Rzeczypospolitej pozostawała niepewna.

W kolejnych latach Polska musiała walczyć o granice, między innymi podczas wojny polsko-bolszewickiej oraz konfliktów o Śląsk i inne sporne terytoria.

Niepodległość została odzyskana, ale jej utrzymanie wymagało ogromnego wysiłku.

Irlandia w 1918 roku. Zwycięstwo wyborcze, które zmieniło historię

W grudniu 1918 roku w Zjednoczonym Królestwie odbyły się wybory parlamentarne.

W Irlandii ogromny sukces odniosła partia Sinn Féin, która zdobyła 73 ze 105 irlandzkich mandatów w Izbie Gmin.

Jej kandydaci odrzucali dotychczasową drogę do autonomii w ramach brytyjskiego parlamentu. Zamiast tego zapowiadali utworzenie własnych instytucji politycznych.

Była to fundamentalna zmiana w porównaniu z wcześniejszą dominacją ruchu Home Rule.

Irlandzcy republikanie uznali, że nie chcą już jedynie ograniczonej autonomii. Domagali się niepodległej republiki.

21 stycznia 1919 roku. Narodziny irlandzkiego parlamentu

21 stycznia 1919 roku w Mansion House w Dublinie zebrał się pierwszy Dáil Éireann.

Posłowie Sinn Féin, którzy odmówili zajęcia miejsc w Westminsterze, rozpoczęli tworzenie alternatywnego systemu władzy.

Podczas pierwszego posiedzenia przyjęto deklarację niepodległości oraz dokumenty określające zasady funkcjonowania nowych instytucji.

Dla uczestników wydarzenia był to symboliczny moment narodzin irlandzkiej republiki.

Brytyjskie władze nie uznały jednak tej deklaracji.

Tego samego dnia w hrabstwie Tipperary doszło do zasadzki w Soloheadbeg, podczas której zginęło dwóch funkcjonariuszy Royal Irish Constabulary.

Wydarzenie to jest powszechnie uznawane za początek irlandzkiej wojny o niepodległość, choć nie było częścią oficjalnie skoordynowanej decyzji pierwszego Dáil.

Dwa parlamenty, dwa nowe porządki polityczne

W 1919 roku zarówno Polska, jak i Irlandia tworzyły instytucje mające reprezentować ich narody.

W Polsce 10 lutego zebrał się Sejm Ustawodawczy, wybrany w styczniowych wyborach. Jego zadaniem było stworzenie podstaw prawnych odrodzonego państwa.

W Irlandii Dáil Éireann próbował budować niezależną administrację, system sądownictwa i struktury polityczne, mimo że brytyjskie władze nadal kontrolowały znaczną część kraju.

Różnica była zasadnicza.

Polska była już uznawanym na arenie międzynarodowej państwem, choć jej granice pozostawały sporne.

Irlandzka republika ogłoszona w 1919 roku nie uzyskała natomiast powszechnego uznania międzynarodowego i musiała walczyć o faktyczną kontrolę nad swoim terytorium.

Oba społeczeństwa znajdowały się więc na różnych etapach budowania państwowości.

Wojna polsko-bolszewicka i irlandzka wojna o niepodległość

Lata 1919–1921 były dla obu narodów czasem niezwykle trudnym.

Polska prowadziła walki o swoje granice, a najpoważniejszym zagrożeniem okazała się wojna z bolszewicką Rosją.

Latem 1920 roku Armia Czerwona zbliżyła się do Warszawy. Los odrodzonego państwa stanął pod znakiem zapytania.

W sierpniu polskie wojska odniosły decydujące zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej, które zahamowało ofensywę bolszewicką. W marcu 1921 roku podpisano traktat ryski, kończący wojnę polsko-bolszewicką.

W tym samym okresie w Irlandii trwała wojna o niepodległość.

Irlandzka Armia Republikańska (IRA) prowadziła działania partyzanckie przeciwko brytyjskim siłom bezpieczeństwa. Konflikt obejmował zasadzki, represje, podpalenia i ataki odwetowe, które dotykały także ludność cywilną.

Szczególnie dramatyczne wydarzenia rozegrały się w listopadzie 1920 roku w Dublinie, podczas tzw. Krwawej Niedzieli (Bloody Sunday). Tego dnia doszło do zabójstw brytyjskich agentów i innych osób, a następnie brytyjskie siły otworzyły ogień do tłumu podczas meczu futbolu gaelickiego w Croke Park.

Dla Polski i Irlandii walka o niezależność nie kończyła się więc na deklaracjach politycznych. Oznaczała również ogromne koszty ludzkie.

Mickiewicz po irlandzku. Niezwykły ślad polskiej historii

Wśród wszystkich podobieństw między Polską i Irlandią z tego okresu szczególnie fascynujący jest pewien mało znany fakt.

W czasie irlandzkiej walki o niepodległość twórczość Adama Mickiewicza była tłumaczona na język irlandzki, aby inspirować irlandzkich patriotów.

Za przekład odpowiadał Liam Ó Rinn (1886–1943), który zainteresował się Księgami narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego.

Pierwsze fragmenty przekładu ukazywały się od lutego 1916 roku w gazecie Nationality, a kolejne publikowano w następnych miesiącach.

W 1920 roku ukazała się książkowa wersja tłumaczenia zatytułowana Leabhar na Polainne.

Co istotne, Ó Rinn tłumaczył dzieło na podstawie wersji francuskich, a nie bezpośrednio z polskiego oryginału.

Badacz Mark Ó Fionnáin wskazuje, że przekłady te miały zachęcać Irlandczyków do walki o własną wolność i język.

To wyjątkowy przykład rzeczywistego przenikania się obu kultur.

Polska literatura, napisana niemal sto lat wcześniej przez poetę emigracyjnego, znalazła nowe życie w kraju, który sam walczył o niezależność.

Nie chodziło już tylko o porównywanie losów dwóch narodów. Polskie idee stały się częścią irlandzkiej debaty narodowej.

Czy Irlandczycy świętowali odzyskanie niepodległości przez Polskę?

Odrodzenie Polski było dostrzegane przez irlandzkie środowiska narodowe, które od dziesięcioleci wykorzystywały polską historię jako punkt odniesienia dla własnych aspiracji.

Historyczka Róisín Healy opisuje, jak polska sprawa funkcjonowała w wyobraźni politycznej irlandzkich nacjonalistów. Polska była przedstawiana jako naród, który mimo utraty państwa zachował swoją tożsamość i pragnienie wolności.

Nie należy jednak utożsamiać tego zainteresowania z oficjalnym uznaniem Polski przez irlandzkie władze.

Irlandia dopiero budowała własną dyplomację, a jej republikańskie instytucje nie posiadały jeszcze powszechnego uznania międzynarodowego.

W 1919 roku przedstawiciele Dáil Éireann próbowali uzyskać poparcie dla niepodległości podczas konferencji pokojowej w Paryżu. Ich starania nie przyniosły oczekiwanego rezultatu.

Tymczasem Polska uzyskiwała uznanie ze strony głównych mocarstw i uczestniczyła w kształtowaniu powojennego porządku europejskiego.

Oba narody walczyły o miejsce w nowej Europie, ale ich sytuacja międzynarodowa była odmienna.

1921 rok. Traktat, który podzielił Irlandię

11 lipca 1921 roku weszło w życie zawieszenie broni między siłami brytyjskimi a irlandzkimi republikanami.

Rozpoczęły się negocjacje, które doprowadziły do podpisania traktatu angielsko-irlandzkiego 6 grudnia 1921 roku.

Porozumienie przewidywało utworzenie Wolnego Państwa Irlandzkiego (Irish Free State), obejmującego 26 hrabstw.

Nie oznaczało to jednak powstania całkowicie niezależnej republiki.

Nowe państwo miało status dominium w ramach Imperium Brytyjskiego, a jego konstytucyjne związki z brytyjską Koroną wywoływały poważne kontrowersje.

Sześć północno-wschodnich hrabstw pozostało częścią Zjednoczonego Królestwa. Podział wyspy został wcześniej ukształtowany przez ustawę z 1920 roku, a traktat utrwalił możliwość pozostania Irlandii Północnej poza Wolnym Państwem.

Dla wielu Irlandczyków był to historyczny sukces.

Dla innych – bolesny kompromis, który nie spełniał obietnicy niepodległej i zjednoczonej republiki.

6 grudnia 1922 roku. Powstaje Wolne Państwo Irlandzkie

Dokładnie rok po podpisaniu traktatu, 6 grudnia 1922 roku, formalnie powstało Wolne Państwo Irlandzkie.

Po raz pierwszy od ponad wieku większość wyspy posiadała własne instytucje państwowe i szeroką samodzielność polityczną.

Jednak narodziny nowego państwa odbywały się w cieniu wojny domowej.

Spór między zwolennikami a przeciwnikami traktatu doprowadził w czerwcu 1922 roku do wybuchu konfliktu, który trwał do 1923 roku.

Dawni towarzysze walki o niepodległość znaleźli się po przeciwnych stronach barykady.

W Polsce również trwały spory o kształt odrodzonego państwa, a napięcia polityczne narastały.

W obu krajach odzyskanie lub uzyskanie państwowości nie zakończyło wszystkich konfliktów. Rozpoczęło nowy, trudny etap budowania demokracji, administracji i wspólnoty politycznej.

Polska i Irlandia – dwa różne zwycięstwa

Porównując lata 1918–1922, łatwo zauważyć podobieństwa, ale również istotne różnice.

Polska odzyskała pełną suwerenność państwową, choć musiała bronić swoich granic i mierzyć się z poważnymi problemami wewnętrznymi.

Irlandia uzyskała szeroką samodzielność, ale nie pełną republikańską niezależność, do której dążyła część ruchu narodowego.

Na proklamowanie republiki obejmującej 26 hrabstw trzeba było poczekać do 1949 roku.

Historia, która łączy oba narody do dziś

Dzisiaj Polska i Irlandia są członkami Unii Europejskiej, a na Zielonej Wyspie mieszka liczna polska społeczność.

Jednak początki wzajemnego zainteresowania sięgają znacznie dalej niż migracja po rozszerzeniu Unii Europejskiej w 2004 roku.

Już w XIX wieku irlandzcy działacze porównywali własne aspiracje narodowe z polskimi dążeniami do wolności. W czasie walki o niepodległość irlandzcy patrioci sięgali nawet po dzieła Adama Mickiewicza.

W latach 1918–1922 obie historie znalazły się w szczególnym punkcie. Polska odzyskiwała swoje miejsce na mapie Europy, a Irlandia tworzyła instytucje, które stały się fundamentem jej współczesnej państwowości.

Były to dwa różne procesy, ale łączyło je przekonanie, że o przyszłości narodu powinni decydować przede wszystkim jego mieszkańcy.

I właśnie dlatego historia Polski i Irlandii jest czymś więcej niż opowieścią o dwóch odległych krajach.

To także historia idei, które przekraczały granice, języki i pokolenia.

W następnym odcinku

„Mickiewicz po irlandzku. Jak polski poeta inspirował Irlandczyków walczących o niepodległość?”

Przyjrzymy się bliżej niezwykłej historii Liama Ó Rinna, który przetłumaczył dzieło Adama Mickiewicza na język irlandzki. Dlaczego polska literatura zainteresowała irlandzkich patriotów i jak tekst napisany w XIX wieku trafił do politycznych dyskusji w Dublinie?

Źródła historyczne

• Documents on Irish Foreign Policy – dokumenty z lat 1919–1922

• House of Commons Library – The Anglo-Irish Treaty, 1921

• Mark Ó Fionnáin – Mickiewicz, Księgi Narodu Polskiego and the Struggle for Irish Independence

• Róisín Healy – Poland in the Irish Nationalist Imagination, 1772–1922

• Irish Polish Society – recenzja publikacji Towards Independence: Polish and Irish Ways to Sovereignty, 1918–1922