W 1863 roku Polacy ponownie chwycili za broń, próbując odzyskać niepodległość. Choć powstanie styczniowe rozgrywało się tysiące kilometrów od Irlandii, jego losy wpisywały się w debatę, którą dobrze znali również mieszkańcy Zielonej Wyspy: czy naród pozbawiony własnego państwa ma prawo walczyć o samostanowienie? W XIX-wiecznej Europie sprawy polska i irlandzka coraz częściej pojawiały się obok siebie.

Dwa narody, dwie różne historie, podobne pytania

W połowie XIX wieku Polska i Irlandia znajdowały się w odmiennych sytuacjach politycznych, ale w obu społeczeństwach żywe były pytania o narodową tożsamość, prawa obywatelskie i przyszłość własnego kraju.

Polska od końca XVIII wieku pozostawała podzielona między Rosję, Prusy i Austrię. Kolejne pokolenia Polaków dorastały bez niepodległego państwa, a próby odzyskania wolności kończyły się represjami i emigracją.

Irlandia była natomiast częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii. Po akcie unii z 1801 roku nie posiadała własnego parlamentu w Dublinie, a irlandzcy działacze spierali się o to, czy drogą do większej niezależności powinny być reformy polityczne, autonomia czy walka rewolucyjna.

Nie były to identyczne doświadczenia. Polska została podzielona pomiędzy trzy mocarstwa, podczas gdy Irlandia funkcjonowała w ramach jednego państwa. Jednak dla części europejskiej opinii publicznej oba narody symbolizowały dążenia do większej wolności politycznej.

Styczeń 1863 roku. Polska ponownie walczy

22 stycznia 1863 roku rozpoczęło się powstanie styczniowe, skierowane przeciwko rosyjskiemu panowaniu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej.

W przeciwieństwie do klasycznej wojny między regularnymi armiami, powstańcy prowadzili przede wszystkim działania partyzanckie. Niewielkie oddziały atakowały siły rosyjskie, licząc na osłabienie przeciwnika oraz wsparcie międzynarodowe.

W walkach uczestniczyli przedstawiciele różnych środowisk społecznych, choć skala udziału poszczególnych grup była nierówna. Powstanie trwało znacznie dłużej, niż początkowo zakładano, lecz nie doprowadziło do odzyskania niepodległości.

Jego następstwa były dramatyczne. Władze rosyjskie przeprowadzały egzekucje, zsyłały uczestników na Syberię, konfiskowały majątki i ograniczały pozostałe formy autonomii Królestwa Polskiego.

Wiadomości o wydarzeniach docierały również do zachodniej Europy, gdzie kwestia polska stała się ważnym tematem debat dyplomatycznych i prasowych.

Irlandia obserwuje wydarzenia w Polsce

W 1863 roku irlandzcy czytelnicy mogli poznawać wiadomości o powstaniu za pośrednictwem gazet funkcjonujących w brytyjskim i irlandzkim obiegu prasowym.

W relacjach pojawiały się doniesienia o starciach z wojskami rosyjskimi, represjach oraz reakcjach europejskich mocarstw. Szczególne znaczenie miało stanowisko Wielkiej Brytanii, która wraz z Francją i Austrią podejmowała działania dyplomatyczne dotyczące sytuacji w Polsce, ale nie zdecydowała się na interwencję wojskową.

Dla irlandzkiego odbiorcy wiadomości te mogły mieć dodatkowy wymiar. Debata o polskiej niepodległości dotykała kwestii dobrze znanych z lokalnego życia politycznego: prawa narodu do samostanowienia, granic posłuszeństwa wobec władzy oraz skuteczności pokojowych i zbrojnych metod działania.

Nie oznacza to jednak, że całe irlandzkie społeczeństwo jednomyślnie popierało polskich powstańców. Irlandia była politycznie zróżnicowana, a poglądy na temat rewolucji, monarchii i narodowej niezależności nie były jednakowe.

William Smith O’Brien – Irlandczyk, który odwiedził Polskę podczas powstania

Jedną z najciekawszych postaci tej historii był William Smith O’Brien – irlandzki polityk, który wcześniej uczestniczył w nieudanym wystąpieniu Młodej Irlandii w 1848 roku.

W 1863 roku O’Brien odwiedził ziemie polskie w czasie trwania powstania styczniowego. Interesował się sytuacją Polaków i publicznie zabierał głos w ich sprawie.

1 lipca 1863 roku wygłosił wykład dotyczący polskiej walki narodowej. Był to jeden z ważnych przykładów solidarności irlandzkich działaczy z polskimi powstańcami. Co ciekawe, Polskę odwiedził w tym okresie również inny irlandzki polityk – John Pope-Hennessy, reprezentujący odmienne środowisko polityczne.

To pokazuje, że zainteresowanie losem Polski nie ograniczało się wyłącznie do jednej grupy irlandzkich działaczy.

Irlandczycy zbierali pieniądze dla Polaków

Sympatia dla powstania styczniowego nie pozostawała jedynie na poziomie przemówień.

W Irlandii organizowano zbiórki pieniędzy na rzecz polskiej sprawy. Jeden z udokumentowanych przykładów dotyczy dublińskiego kupca Patricka McCabe Faya, który przekazał środki na fundusz wspierający polskich powstańców.

Uzasadniając swoją pomoc, odwoływał się do symbolicznego braterstwa dwóch narodów – Irlandii na zachodzie i Polski na wschodzie Europy.

Warto podkreślić, że solidarność miała przede wszystkim charakter polityczny, finansowy i symboliczny. Nie doszło do zorganizowanej irlandzkiej interwencji zbrojnej po stronie powstańców.

Fenianie widzieli w Polakach przykład walki o niepodległość

W tym samym czasie w Irlandii rozwijał się ruch feniański, związany z Irish Republican Brotherhood, organizacją założoną w 1858 roku i dążącą do utworzenia niepodległej republiki irlandzkiej.

Dla części fenian polska walka była przykładem oporu wobec znacznie silniejszego państwa. Podziwiali determinację powstańców, ale jednocześnie wykorzystywali polskie wydarzenia do argumentowania na rzecz własnych celów politycznych.

W listopadzie 1863 roku w Dublinie ukazał się pierwszy numer gazety The Irish People, związanej z ruchem feniańskim. Pismo uczestniczyło w debacie o irlandzkiej niepodległości, a historycy wskazują, że polska sprawa zajmowała ważne miejsce w ówczesnej prasie narodowej.

„Polska mórz” – niezwykłe określenie Irlandii

Jednym z najbardziej interesujących śladów wzajemnych skojarzeń było określanie Irlandii mianem Poland of the Seas – „Polski mórz”.

Wiersz opublikowany w irlandzkiej gazecie The Nation w okresie powstania styczniowego wykorzystywał właśnie takie porównanie. W późniejszych latach podobne obrazy powracały w irlandzkiej literaturze i publicystyce.

Nie był to wyłącznie literacki ozdobnik. Porównanie z Polską pozwalało irlandzkim autorom opowiadać o własnej sytuacji poprzez doświadczenie innego europejskiego narodu.

Co pozostało po powstaniu styczniowym?

Powstanie styczniowe zakończyło się klęską militarną. Nie przyniosło Polsce niepodległości, a jego uczestnicy i ich rodziny ponieśli dotkliwe konsekwencje.

Jednak w Irlandii polska sprawa pozostawiła wyraźny ślad w debacie politycznej. Stała się jednym z przykładów wykorzystywanych przez działaczy narodowych do dyskusji o wolności, prawach narodów i stosunku do wielkich mocarstw.

Historyczka Róisín Healy, autorka badań poświęconych irlandzkim reakcjom na powstanie z lat 1863–1864, wskazuje zarówno na autentyczną solidarność z Polakami, jak i na polityczne wykorzystywanie polskiego przykładu przez irlandzkich nacjonalistów.

To ważne rozróżnienie. Irlandczycy nie patrzyli na Polskę wyłącznie przez pryzmat współczucia. Dostrzegali w jej historii również pytania dotyczące przyszłości własnego kraju.

Dwa narody, które odnajdywały podobieństwa w swoich losach

W poprzednich odcinkach naszej serii poznaliśmy historię irlandzkiego lekarza Bernarda O’Connora, europejskich idei wolnościowych oraz Pawła Edmunda Strzeleckiego, który pomagał mieszkańcom Irlandii podczas Wielkiego Głodu.

Powstanie styczniowe dopisuje do tej historii kolejny rozdział.

Tym razem nie chodziło przede wszystkim o działalność jednego człowieka, lecz o zainteresowanie całego środowiska politycznego losem odległego narodu.

Polska i Irlandia nie miały jeszcze rozbudowanych kontaktów dyplomatycznych ani licznej wspólnej społeczności emigracyjnej. Miały jednak coś, co stopniowo zbliżało ich historie: wzajemne zainteresowanie, solidarność i przekonanie części działaczy, że walka jednego narodu o wolność może mieć znaczenie również dla drugiego.

W następnym odcinku: Przeniesiemy się do końca XIX i początku XX wieku. Sprawdzimy, jak irlandzki ruch Home Rule, polskie dążenia niepodległościowe i wydarzenia poprzedzające I wojnę światową kształtowały wzajemne spojrzenie obu narodów.

Źródła historyczne

• University of Galway – Róisín Healy, Irish-Polish Solidarity⁠
• Róisín Healy – Poland in the Irish Nationalist Imagination, 1772–1922⁠
• Katarzyna Gmerek – Two Irishmen and the 1863 Polish Uprising⁠
• Irlandzkie Ministerstwo Spraw Zagranicznych – From Strangers to Neighbours⁠

Tekst opracowany redakcyjnie na podstawie materiałów historycznych i naukowych, bez kopiowania ich treści.