Pod koniec XIX wieku zarówno Polacy, jak i Irlandczycy coraz głośniej domagali się prawa do decydowania o własnej przyszłości. Polska pozostawała pod zaborami, a Irlandia walczyła o przywrócenie własnego parlamentu. Choć oba narody dzieliły tysiące kilometrów i odmienne realia polityczne, ich historie ponownie zaczęły się do siebie zbliżać. Nadchodząca I wojna światowa miała zmienić wszystko.
Europa, w której nie wszystkie narody miały własne państwo
Pod koniec XIX wieku mapa Europy wyglądała zupełnie inaczej niż dzisiaj. Istniały wielkie imperia, które obejmowały terytoria zamieszkane przez wiele narodów. Nie wszystkie społeczności mogły samodzielnie decydować o swojej przyszłości.
Polska od 1795 roku nie istniała jako niepodległe państwo. Jej ziemie pozostawały pod kontrolą Rosji, Prus, a następnie zjednoczonych Niemiec, oraz Austrii, później Austro-Węgier.
Irlandia znajdowała się natomiast w Zjednoczonym Królestwie Wielkiej Brytanii i Irlandii. Od 1801 roku nie posiadała własnego parlamentu, a decyzje dotyczące kraju podejmowano przede wszystkim w Westminsterze.
W obu społeczeństwach rozwijały się ruchy polityczne i kulturalne, które stawiały pytanie: czy naród może zachować własną tożsamość, jeśli nie ma pełnej kontroli nad swoim państwem?
Home Rule – irlandzka droga do autonomii
Jednym z najważniejszych wydarzeń politycznych w Irlandii drugiej połowy XIX wieku był rozwój ruchu Home Rule.
Jego zwolennicy domagali się przywrócenia irlandzkiego parlamentu, który zajmowałby się sprawami wewnętrznymi kraju, przy zachowaniu związku z Wielką Brytanią.
Wśród najważniejszych postaci tego ruchu znaleźli się Isaac Butt oraz Charles Stewart Parnell.
Parnell stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych irlandzkich polityków swojej epoki. Wykorzystywał działalność parlamentarną, organizację polityczną oraz mobilizację społeczną, aby zwiększyć nacisk na brytyjski rząd.
W 1886 roku brytyjski premier William Ewart Gladstone przedstawił pierwszy projekt ustawy o autonomii Irlandii. Został on odrzucony przez Izbę Gmin. Kolejna próba w 1893 roku przeszła przez Izbę Gmin, lecz została odrzucona przez Izbę Lordów.
Dla irlandzkich zwolenników autonomii był to dowód, że nawet silny ruch polityczny i wieloletnie starania nie gwarantowały sukcesu.
Jednocześnie Home Rule nie oznaczał jeszcze pełnej niepodległości. Wśród irlandzkich nacjonalistów istniały różne wizje przyszłości – od autonomii w ramach Zjednoczonego Królestwa po utworzenie całkowicie niezależnego państwa.
Polska pod zaborami. Walka nie tylko z bronią w ręku
Po klęsce powstania styczniowego w 1864 roku polski ruch narodowy stanął przed trudnym pytaniem: jak zachować tożsamość narodową i dążyć do odzyskania niepodległości w warunkach przewagi militarnej zaborców?
Coraz większego znaczenia nabierały edukacja, działalność społeczna, rozwój gospodarczy oraz obrona języka i kultury.
W zaborze pruskim Polacy przeciwstawiali się germanizacji, a w rosyjskim – rusyfikacji. W Galicji, znajdującej się pod panowaniem Austro-Węgier, istniał natomiast stosunkowo szeroki zakres autonomii, który pozwalał rozwijać polskie instytucje kulturalne i edukacyjne.
Podobnie jak w Irlandii, nie wszyscy działacze zgadzali się co do najlepszej drogi politycznej.
Jedni wierzyli w stopniowe reformy i rozwój społeczeństwa, inni uważali, że odzyskanie państwowości będzie możliwe dopiero w wyniku międzynarodowego konfliktu.
Język i kultura jako narzędzia przetrwania
Jednym z najciekawszych podobieństw między Polską a Irlandią był sposób, w jaki kultura stała się częścią ruchów narodowych.
W Polsce ogromne znaczenie miały literatura, historia, edukacja i pielęgnowanie języka polskiego.
W Irlandii pod koniec XIX wieku rozwijało się odrodzenie kulturalne, którego ważnym elementem była ochrona języka irlandzkiego.
W 1893 roku powstała Gaelic League, znana po irlandzku jako Conradh na Gaeilge. Organizacja promowała naukę i używanie języka irlandzkiego oraz zainteresowanie rodzimą kulturą.
Istotną rolę odgrywał również sport. Założona w 1884 roku Gaelic Athletic Association wspierała tradycyjne irlandzkie dyscypliny, takie jak hurling i futbol gaelicki.
Polska i Irlandia nie przechodziły identycznego procesu odrodzenia narodowego. Język polski pozostawał szeroko używany pomimo represji, podczas gdy język irlandzki przez dziesięciolecia tracił użytkowników. Jednak w obu krajach kultura stała się ważnym sposobem wyrażania odrębności narodowej.
Początek XX wieku. Polacy i Irlandczycy znów patrzą na siebie
Na początku XX wieku zainteresowanie Polską w irlandzkiej prasie narodowej nie zniknęło.
Szczególnie ciekawym przykładem był rok 1905, kiedy przez Imperium Rosyjskie przetoczyła się fala protestów i strajków. Wydarzenia objęły również ziemie polskie pod zaborem rosyjskim.
Irlandzkie gazety przedstawiały te wydarzenia w różny sposób. The Irish Times, reprezentujący środowiska unionistyczne, pisał o zamieszkach, natomiast nacjonalistyczny Freeman’s Journal zwracał uwagę na polską walkę o swobody polityczne.
Co więcej, w komentarzach prasowych pojawiało się bezpośrednie porównanie polskich żądań autonomii z irlandzkim Home Rule. Dla części irlandzkich publicystów polska walka była niemal odbiciem własnej sytuacji.
Nie wszyscy Irlandczycy postrzegali Polskę tak samo
Warto jednak pamiętać, że sympatia dla Polaków nie była jednolita.
Historyczka Róisín Healy, autorka książki Poland in the Irish Nationalist Imagination, 1772–1922, wykazała, że irlandzcy nacjonaliści często wykorzystywali polskie doświadczenia jako argument w sporach dotyczących brytyjskiego panowania.
Niektórzy podkreślali podobieństwa między oboma narodami. Inni wskazywali, że sytuacja polityczna Irlandii była odmienna, a nawet trudniejsza.
W miarę zbliżania się I wojny światowej pojawiały się również sprzeczności. Część radykalnych irlandzkich nacjonalistów liczyła na wsparcie Niemiec przeciwko Wielkiej Brytanii, mimo że władze niemieckie prowadziły politykę germanizacji wobec Polaków.
To pokazuje, że polsko-irlandzka solidarność nie zawsze była bezwarunkowa. Czasem stanowiła autentyczny wyraz współczucia i poczucia wspólnoty, a czasem element politycznej argumentacji.
Rok 1914. Wojna, która zmieniła przyszłość obu narodów
W 1914 roku wydarzenia w Europie zaczęły nabierać dramatycznego tempa.
W Irlandii trzeci projekt Home Rule został uchwalony przez brytyjski parlament i otrzymał sankcję królewską 18 września 1914 roku. Jednak wybuch I wojny światowej sprawił, że jego wejście w życie zawieszono.
Oznaczało to, że długo oczekiwana autonomia ponownie została odłożona.
W tym samym czasie polscy działacze niepodległościowi dostrzegli szansę w konflikcie pomiędzy państwami zaborczymi.
Józef Piłsudski rozpoczął organizowanie polskich formacji wojskowych walczących u boku Austro-Węgier. 6 sierpnia 1914 roku z krakowskich Oleandrów wyruszyła Pierwsza Kompania Kadrowa, która stała się jednym z symbolicznych początków drogi do odbudowy polskiego wojska.
Polacy walczyli jednak również w armiach państw zaborczych, często po przeciwnych stronach frontu.
Rok 1916. Dublin staje się centrum walki o niepodległość
24 kwietnia 1916 roku w Dublinie wybuchło powstanie wielkanocne.
Irlandzcy republikanie zajęli strategiczne budynki w stolicy i ogłosili powstanie niepodległej Republiki Irlandzkiej. Jednym z najważniejszych miejsc wydarzeń był General Post Office przy Sackville Street, dzisiejszej O’Connell Street.
Powstanie zostało stłumione przez siły brytyjskie po niespełna tygodniu walk. Egzekucje jego przywódców przyczyniły się jednak do zmiany nastrojów politycznych i wzrostu poparcia dla pełnej niepodległości.
Dla Irlandii był to przełom, podobnie jak wydarzenia kolejnych dwóch lat miały stać się przełomem dla Polski.
Rok 1918. Polska wraca na mapę Europy
11 listopada 1918 roku Polska odzyskała niepodległość po 123 latach zaborów.
Nie był to rezultat jednego wydarzenia ani zasługa jednej osoby. Do odbudowy państwa przyczyniły się działania polityczne, dyplomatyczne i wojskowe wielu środowisk, a także klęska mocarstw centralnych i upadek imperiów.
Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Ignacy Jan Paderewski i inni przywódcy odegrali różne role w procesie odzyskiwania suwerenności.
W Irlandii walka o niezależność dopiero wchodziła w kolejną fazę.
W wyborach parlamentarnych w grudniu 1918 roku Sinn Féin zdobyła zdecydowaną większość irlandzkich mandatów. Jej posłowie odmówili zasiadania w Westminsterze i w styczniu 1919 roku utworzyli własny parlament – Dáil Éireann.
Rozpoczynał się nowy rozdział irlandzkiej historii.
Dwa narody, których drogi prowadziły ku niezależności
Pod koniec XIX wieku Polacy i Irlandczycy nie tworzyli jeszcze dużych społeczności emigracyjnych w swoich krajach. Ich kontakty były ograniczone, ale wzajemne zainteresowanie polityczne i kulturalne miało znacznie większe znaczenie, niż mogłaby sugerować geograficzna odległość.
W irlandzkiej prasie Polska pozostawała symbolem walki o prawa narodowe. Dla polskich obserwatorów Irlandia mogła z kolei stanowić przykład kraju, w którym dążenia narodowe przybierały zarówno formę parlamentarnej działalności, jak i zbrojnego oporu.
Gdy w 1918 roku Polska odzyskiwała niepodległość, Irlandczycy przygotowywali się do kolejnego etapu własnej walki o suwerenność. Oba narody wkraczały w nową epokę – już nie tylko jako symbole europejskich dążeń narodowych, lecz jako społeczeństwa budujące własne instytucje państwowe.
W następnym odcinku
„Polska odzyskuje niepodległość, Irlandia walczy o wolność. Lata 1918–1922 i narodziny dwóch państw”.
Przyjrzymy się, jak odrodzenie Polski i irlandzka wojna o niepodległość zmieniły mapę Europy. Sprawdzimy również, jak oba kraje reagowały na swoje sukcesy i trudności oraz kiedy rozpoczęły się pierwsze kontakty między ich nowymi władzami.
