Historia kontaktów polsko-irlandzkich – odcinek 1
Dzisiaj, gdy w Irlandii mieszka jedna z największych polskich społeczności poza granicami Polski, kontakty między naszymi krajami mogą wydawać się czymś oczywistym. Historia tych relacji jest jednak znacznie starsza niż członkostwo Polski w Unii Europejskiej, rok 2004, a nawet niż współczesne stosunki dyplomatyczne.
Jednym z najciekawszych śladów dawnych kontaktów Polski i Irlandii prowadzi do XVII wieku. To właśnie wtedy na dworze polskiego króla Jana III Sobieskiego pojawił się człowiek pochodzący z Irlandii – Bernard O'Connor.
Był lekarzem, przyrodnikiem, uczonym i obserwatorem. Jego pobyt w Rzeczypospolitej trwał zaledwie kilka miesięcy, ale pozostawił po sobie coś wyjątkowego: wydaną w 1698 roku w Londynie „The History of Poland”, szczegółowy anglojęzyczny opis Polski i Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Z Irlandii przez Francję do Polski
Bernard O'Connor urodził się około 1666 roku w Irlandii. Studiował medycynę we Francji – między innymi w Montpellier i Reims. W Paryżu poznał dwóch młodych Polaków, prawdopodobnie synów kanclerza wielkiego koronnego Jana Wielopolskiego.
To właśnie znajomość z nimi otworzyła mu drogę do Rzeczypospolitej.
O'Connor wyruszył z nimi w podróż przez Europę. Dotarł najpierw do Krakowa, a następnie do Warszawy. W 1694 roku został przedstawiony królowi Janowi III Sobieskiemu i otrzymał stanowisko lekarza nadwornego.
Był to niezwykły moment: młody Irlandczyk z Kerry znalazł się w samym centrum politycznego i kulturalnego życia Rzeczypospolitej.
Lekarz Jana III Sobieskiego
O'Connor nie był przypadkowym medykiem.
Jego wiedza i umiejętności szybko zwróciły uwagę królewskiego dworu. Szczególne uznanie zdobył dzięki trafnej diagnozie choroby Katarzyny Radziwiłłowej, siostry Jana III Sobieskiego. Podczas gdy inni lekarze rozpoznawali u niej inną dolegliwość, O'Connor wskazał na problem związany z wątrobą.
Król docenił jego wiedzę i powierzył mu opiekę medyczną nad rodziną królewską.
O'Connor nie ograniczał jednak swoich zainteresowań do medycyny. Podczas pobytu w Polsce zaczął dokładnie obserwować kraj, jego mieszkańców, ustrój polityczny, geografię i życie społeczne.
I właśnie to zainteresowanie miało przynieść niezwykły efekt.
Irlandczyk opisuje Polskę
Po powrocie do Anglii O'Connor przygotował dzieło, które w 1698 roku zostało wydane w Londynie pod tytułem:
„The History of Poland in Several Letters to Persons of Quality”
Była to dwutomowa publikacja poświęcona historii, geografii, ustrojowi politycznemu, prawu, przyrodzie i społeczeństwu Rzeczypospolitej. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie określa ją jako pierwszą kompleksową publikację w języku angielskim poświęconą ówczesnej Polsce.
To szczególnie ważne.
Pod koniec XVII wieku wiedza o Rzeczypospolitej w anglojęzycznej części Europy była znacznie mniejsza niż dzisiaj. Książka irlandzkiego lekarza stała się więc jednym ze sposobów przedstawienia Polski zagranicznym czytelnikom.
O'Connor pisał nie tylko o wielkich wydarzeniach i królach. Interesowały go również codzienne życie, obyczaje, natura, miasta, geografia i system polityczny Rzeczypospolitej.
Jego opis powstał częściowo na podstawie własnych obserwacji i rozmów, które prowadził podczas pobytu w Polsce.
Polska oczami Irlandczyka
O'Connor patrzył na Rzeczpospolitą jak człowiek z zewnątrz.
Nie był Polakiem. Nie pochodził z francuskiej czy angielskiej elity, która od dawna utrzymywała kontakty z polskim dworem. Był Irlandczykiem, który dzięki wykształceniu i przypadkowi znalazł się w Warszawie.
Dlatego jego relacja jest interesująca również dzisiaj.
W jego książce znalazła się między innymi mapa Rzeczypospolitej oraz ilustracje przedstawiające jej mieszkańców i przyrodę. Dzieło zostało później przetłumaczone na niemiecki i łacinę, co dodatkowo zwiększyło jego zasięg.
Jeszcze jeden związek z rodziną Sobieskich
Pobyt O'Connora w Polsce nie zakończył się nagle.
W 1695 roku opuścił Rzeczpospolitą wraz z orszakiem królewskiej córki, Teresy Kunegundy Sobieskiej, która udawała się do Brukseli. O'Connor pełnił funkcję jej lekarza.
Później wrócił do Anglii i kontynuował działalność naukową. Został członkiem Royal Society i prowadził wykłady między innymi w Oxfordzie, Cambridge i Londynie.
Co ciekawe, nawet po opuszczeniu Polski utrzymywał kontakty związane z polskim dworem. Otrzymywał informacje dotyczące zdrowia Jana III Sobieskiego i był proszony o konsultacje.
Krótka historia, która przetrwała wieki
Historia Bernarda O'Connora nie trwała długo.
Urodzony około 1666 roku Irlandczyk zmarł w Londynie w 1698 roku – miał około 32 lat. W tym samym roku, w którym zakończyło się jego życie, ukazała się jego „Historia Polski”.
Jego pobyt w Rzeczypospolitej trwał zaledwie kilka miesięcy.
A jednak właśnie dzięki niemu możemy dzisiaj wskazać jeden z najciekawszych, dobrze udokumentowanych przykładów kontaktu między Irlandią a Polską w XVII wieku.
Czy to był początek relacji Polski i Irlandii?
Nie można powiedzieć, że Bernard O'Connor „zapoczątkował” oficjalne stosunki Polski i Irlandii. Nie istniały wówczas nowoczesne relacje dyplomatyczne między dwoma państwami w dzisiejszym rozumieniu.
Można jednak powiedzieć coś innego:
O'Connor jest jednym z najwcześniejszych i najlepiej udokumentowanych przykładów osoby, która fizycznie przebyła drogę między Irlandią a Rzecząpospolitą i pozostawiła po sobie bezpośredni opis Polski.
Co więcej, jego książka pokazuje, że już pod koniec XVII wieku między naszymi krajami istniały osobiste i intelektualne kontakty.
I właśnie od takich pojedynczych ludzi zaczyna się historia relacji między narodami.
Ciekawostka
W 1698 roku, kiedy w Londynie ukazała się „The History of Poland”, Polska i Irlandia nie miały jeszcze żadnego zbliżonego do dzisiejszego systemu stosunków dyplomatycznych.
Minęło niemal 280 lat, zanim Polska i Irlandia formalnie nawiązały stosunki dyplomatyczne – nastąpiło to dopiero 30 września 1976 roku.
A ponad trzy stulecia po pobycie O'Connora w Polsce, w 2004 roku, Irlandia stała się jednym z państw, które otworzyły swój rynek pracy dla obywateli Polski po wejściu Polski do Unii Europejskiej.
Następny odcinek
Odcinek 2: „Dwa narody bez własnego państwa? Polska i Irlandia w XVIII i XIX wieku”
W następnym odcinku przeniesiemy się z dworu Jana III Sobieskiego do czasów rozbiorów Polski i irlandzkiej walki o prawa polityczne. Pojawi się pytanie, które będzie powracać przez kolejne stulecia:
Dlaczego Irlandczycy zaczęli widzieć w Polakach naród walczący o wolność podobnie jak oni sami?
